Herbarium - zioła, ziołolecznictwo
Zdrowie i uroda naturalnie
Poznaj uzdrawiającą moc ziół

 

Pamiętaj!

Źle stosowane zioła mogą szkodzić. Powinny być stosowane za wiedzą i lekarza. więcej »

 

Substancje lecznicze

Zioła i rośliny lecznicze zawierają w swoim składzie wiele rodzajów substancji czynnych - związków, których właściwościom zawdzięczają swoje uzdrawiające działanie.

Olejki eteryczne

Olejki eteryczne są stężonymi wyciągami związków eterycznych z roślin, zwykle mieszaniną wielu elementów, z których jeden jest dominujący (np. olejek miętowy składa się z ok. 80 składników, wśród nich dominującym jest mentol). Są nierozpuszczalne w wodzie, natomiast rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych i tłuszczach.

Lecznicze olejki eteryczne powodują przekrwienie skóry, dlatego mogą być stosowane do wcierań przy zapaleniach opłucnej, bólach stawowych, mięśniobólach i nerwobólach oraz odmrożeniach (zobacz Aromaterapia i masaż na Abcmasazu.pl). Mogą także być stosowane do inhalacji w przypadkach chorób układu oddechowego.

Przeciwbakteryjne właściwości mają olejki: tymiankowy, miętowy, anyżowy, majerankowy.

Działanie wykrztuśne - olejek sosnowy, eukaliptusowy, szałwiowy, miętowy.

Działanie moczopędne - jałowcowy i pietruszkowy.

Żółciopędnie działają olejki miętowy i tymiankowy.

Działanie pobudzające wydzielanie soku żołądkowego - olejki rodziny baldaszkowatych.

Uspokajające i znieczulające - walerianowy, z melisy, tatarakowy i goździkowy.

Flawonoidy

Flawonoidy są to związki barwne występujące we wszystkich prawie roślinach i we wszystkich organach roślin. Flawonoidy spełniają rolę enzymów oddechowych, mają korzystne właściwości na naczynia włosowate, dezynfekują drogi moczowe, ułatwiają trawienie. Główne ich grupy to flawony i antocyjany:

Flawony - barwniki żółte, biorą udział w reakcjach oksydoredukcyjnych, stanowią swoiste enzymy oddechowe, mogą ochraniać przed promieniowaniem X. Są używane do barwienia żywności. Mają działanie moczopędne, obniżają ciśnienie tętnicze krwi, biorą udział w magazynowaniu witaminy C. Szczególnie dużo flawonów występuje w owocach, warzywach, z ziół - w bratku polnym, skrzypie, pokrzywie, gryce, rucie, kwiatach czarnego bzu.

Antocyjany mają różne barwy w zależności od kwasowości środowiska, od barwy pomarańczowoczerwonej przez purpurową do fioletowej. Są rozpuszczalne w soku komórkowym. Występują w płatkach kwiatów, owocach, korzeniach, bulwach. Antocyjany nadają barwę burakom ćwikłowym, owocom czarnej porzeczki, wiśni, bzu czarnego, borówki czernicy. Są nietoksycznymi barwnikami używanymi w przemyśle spożywczym.

Fenole i polifenole

Fenole

Fenole przypominają budową alkohole, są słabymi kwasami. Łatwo przenikają przez błonę komórkową i powodują denaturację białka. Jako fenole proste mają na ogół działanie bakteriobójcze i stosowane są głównie zewnętrznie w postaci olejków eterycznych (np. tymol w olejku tymiankowym, olejek goździkowy).

Substancje fenolowe częściej występują jako fenolokwasy i glikozydy fenolowe:

Glikozydy fenolowe mają szczególne znaczenie lecznicze, a wśród nich salicyna, zawarta w korze wierzby i kwiatach wiązówki, pochodna kwasu salicylowego, prototyp aspiryny. Ma działanie przeciwzapalne, wykorzystywane w chorobach reumatycznych.

Glikozydem fenolowym jest arbutyna, występująca w ziołach dezynfekujących drogi moczowe. Zawarta m.in. w liściach mącznicy lekarskiej i borówki brusznicy.

Liczne fenolokwasy (kwas kawowy, rozmarynowy) oraz ich glikozydy i pochodne (kwas chlorogenowy) maja działanie, bakteriostatyczne, przeciwwirusowe, przeciwmiażdżycowe, immunostymulujące.

Związki fenolowe występują w korze dębu, cykorii, czarnym bzie, arnice i innych.

Inne przykłady fenoli to resweratrol, eugenol, gwajakol, hydrochinon, pirogalol, pirokatechina i rezorcyna.

Polifenole

Polifenole to fitochemiczne przeciwutleniacze (np. kwas chlorogenowy), które zapobiegają lub neutralizują szkodliwe działanie wolnych rodników. Charakteryzują się obecnością wielu jednostek strukturalnych fenolu. Liczba i cechy tych struktur fenolowych stanowią unikalne właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne (metaboliczne, toksyczne, terapeutyczne itp.) poszczególnych członków grupy. Przykładem polifenoli jest tanina i elagitanina.

Alkaloidy

Alkaloidy to związki o charakterze zasadowym, zawierające w swojej cząsteczce azot. Niektóre mają bardzo skomplikowaną budowę chemiczną. Najwięcej alkaloidów znajduje się w nasionach i zbiorniczkach wydzielniczych roślin. Ich obecność nadaje roślinie gorzki smak i w ten sposób chroni przed spożywaniem przez zwierzęta. Większość alkaloidów słabo rozpuszcza się w wodzie. Często występują w połączeniu z kwasami organicznymi.

Najbardziej znane alkaloidy to:

  • kodeina w maku (środek przeciwkaszlowy),
  • kofeina w ziarnkach kawy (zwiększa zdolność do pracy umysłowej i fizycznej, zmniejsza uczucie senności i znużenia, przyspiesza pracę serca),
  • teina w herbacie (reguluje ruchy jelit i uśmierza bóle),
  • chelidonina w jaskółczym zielu (znosi skurcze mięśni gładkich zwłaszcza przewodu pokarmowego oraz działa cytotoksycznie),
  • graweolina i fagaryna - w rucie (znoszą skurcze mięśni gładkich),
  • alkaloidy zawarte w rozchodniku obniżają ciśnienie tętnicze, pobudzają ruchy jelit, działają moczopędnie, zmniejszają wrażliwość ośrodka naczynioruchowego.

Garbniki

Garbniki to związki o różnym składzie chemicznym, najczęściej są to połączenia kwasu galusowego z glukozą. Związane z białkami są nierozpuszczalne w wodzie. Po zetknięciu się z błoną śluzową przewodu pokarmowego tworzą nieprzepuszczalną błonkę. Niszczą bakterie i unieczynniają jady bakteryjne. Mogą być używane jako odtrutka w przypadkach spożycia soli metali ciężkich lub alkaloidów. Garbniki nie są wchłaniane z przewodu pokarmowego.

Najbardziej znanym garbnikiem jest tanina zawarta w korze dębu.

Garbniki występują w owocach borówki czernicy, borówki brusznicy, jeżyny i innych.

Pektyny

Pektyny, czyli wielocukry, są to związki wielkocząsteczkowe, które w środowisku wodnym tworzą żele. Związki te znajdują się między komórkami i spełniają rolę spoiwa, cementują je. W przewodzie pokarmowym działają ochronnie. Pektyny chłonąc wodę dają uczucie wypełnienia przewodu pokarmowego, może to być wykorzystane w leczeniu otyłości i chorób przebiegających z zaburzeniami gospodarki tłuszczowej.
Najbogatsze w pektyny są pomarańcze, cytryny, jabłka, maliny, poziomki.

Kumaryna

Kumaryna jest pochodną pironu. Kumaryny mają działanie przeciwzakrzepowe, rozkurczowe, przeciwgorączkowe, przeciwbakteryjne, przciwgrzybicze.
Występują w zielu nostrzyka, polonicznika, ruty.

Pochodne kumaryn, uranokumaryny, mają właściwości uczulania ludzi i zwierząt na promieniowanie ultrafioletowe. Może to być wykorzystane w leczeniu łuszczycy i bielactwa, ale może także sprzyjać łatwym oparzeniom słonecznym. Występują w korzeniu arcydzięgla, liściach ruty, korzeniach biedrzeńca i innych.

Karotenoidy

Karotenoidy są szeroko rozprzestrzenione w świecie roślinnym. Są to pochodne izoprenu, substancje barwne, przeważnie żółte lub czerwone. Należą do nich barwniki marchwi i pomidorów. Karotenoidy biorą udział w budowie chloroplastów i chromoplastów, odgrywają istotną rolę w fotosyntezie i w procesach widzenia. Karotenoidem jest prowitamina A (β-karoten).

Glikozydy

Glikozydy, czyli połączenia cukrów, najczęściej glukozy, z alkoholami lub fenolami, bardzo rozpowszechnione w przyrodzie. Najbardziej znane to salicyna i glikozydy nasercowe.

Glikozydy nasercowe poprawiają pracę serca, zmniejszają ilość skurczów serca, działają moczopędnie. Niektóre z nich kumulują się, inne szybko wydalają. Przy przedawkowaniu glikozydów (wolno wydalanych) mogą wystąpić objawy zatrucia.
Glikozydy występują w naparstnicy, konwalii, miłku wiosennym, cebuli morskiej i nasionach strofantu.

Saponiny

Saponiny - związki o charakterze glikozydowym. Wymieszane z wodą powodują jej pienienie. Zwiększają wydzielanie śluzu i ułatwiają jego odkrztuszanie z dróg oddechowych, zapobiegają odkładaniu cholesterolu i ciał tłuszczowych w ścianach naczyń, emulgują tłuszcze, ułatwiają trawienie.

Saponiny występują w wielu roślinach, m.in. w korzeniu mydlnicy lekarskiej, w zielu połonicznika i w pierwiosnku lekarskim.

Kwasy organiczne

Kwasy organiczne, czyli związki węgla zawierające grupę karboksylową. Występują i powstają w wyniku przemian w organizmach roślinnych i zwierzęcych. Są zgromadzone w znacznych ilościach w nasionach, owocach, korzeniach, liściach i łodygach roślin. Najczęściej spotykane w przyrodzie kwasy organiczne to: jabłkowy, cytrynowy, salicylowy, mrówkowy, octowy, walerianowy, izowalerianowy.

Kwasy organiczne aktywnie uczestniczą w przemianie materii, zwiększają wydzielanie gruczołów ślinowych, soku żołądkowego i trzustkowego, poprawiają apetyt i trawienie. Niszczą bakterie w przewodzie pokarmowym i przeciwdziałają nadmiernej fermentacji w jelitach. Ilość kwasów organicznych w owocach zmniejsza się wraz z ich dojrzewaniem.

Aminy biogenne

Aminy biogenne to związki, które powstają z aminokwasów (przez dekarboksylację). Wiele z nich przejawia silne działanie biologiczne, z niektórych powstają hormony, koenzymy i inne ważne dla organizmu substancje.

Aminy biogenne występują w postaci wolnej lub w połączeniu ze związkami fenolowymi pokrzywie, rumianku, tataraku).

Terpeny

Terpeny to duża i różnorodna klasa związków organicznych (wodoru i węgla), wytwarzanych przez wiele różnych roślin, a także insekty. Są one głównym składnikiem każdej żywicy roślinnej lub olejków eterycznych i pełnią wiele ważnych ról w królestwie roślin - m.in. jako budulec chemiczny dla bardziej złożonych cząsteczek, takich jak kannabinoidy, niektóre hormony, witaminy (witamina A), pigmenty i sterole.

Terpeny określa się terpenoidami, gdy zostaną poddane denaturacji przez utlenianie (np. suszenie i utwardzanie) lub zmienione chemicznie przez przegrupowanie szkieletu węglowego. To one odpowiadają za zapach eukaliptusa, smak cynamonu, goździków i imbiru, a także za kolor żółtych kwiatów. Znane terpenoidy to m.in. aldehyd cytrynowy, mentol, salwinoryna A w szałwii wieszczej (z Meksyku) oraz kannabinoidy.

Terpenoidy roślinne są szeroko stosowane dla ich aromatycznych właściwości. Odgrywają one ważną rolę w tradycyjnych kuracjach ziołowych i są obecnie badane pod kątem antybakteryjnych, przeciwnowotworowych i innych właściwości farmaceutycznych.

Mircen jest jednym z najważniejszych terpenów. Jest składnikiem olejków m.in. z wawrzynu (lauru), ylang-ylang, macierzanki, pietruszki, chmielu i konopii. Mircen można też znaleźć w tymianku, konopii, mango, trawie cytrynowej, werbenie i mircie (od którego pochodzi nazwa związku).

Alfa-pinen (olejek sosnowy, często także w Cannabis), najpopularniejsza terpena w świecie roślin, rozszerza oskrzela, co potencjalnie może być przydatne dla astmatyków. Pinen wpływa również na czujność i pamięć poprzez hamowanie rozkładu acetylocholinoesterazy, neuroprzekaźnika w mózgu, który stymuluje te procesy.

Inne przykłady terpenów: kamfora, karoten, skwalen, karan, geraniol, limonen.

Azulen

Azuleny, czyli węglowodory. Najbardziej znanym azulenem jest chamazulen występujący w rumianku, krwawniku i piołunie.

Azulen ma działanie przeciwuczuleniowe, przeciwzapalne, pobudza właściwości żerne białych ciałek krwi, hamuje rozwój wielu rodzajów bakterii z gronkowcami włącznie, zmniejsza obrzęki i przyspiesza gojenie się ran.

Antrazwiązki (antraglikozydy)

Antrazwiązki (antraglikozydy) - pochodne antracenu, mają działanie przeczyszczające. Siła tego działania i szybkość wystąpienia zależą od dodatkowych różnic w budowie poszczególnych związków.

Przeciwwskazaniem do stosowania antrazwiązków są ostre choroby zapalne przewodu pokarmowego, niewydolność nerek, guzy krwawnicze odbytu i ciąża.

Antrazwiązki występują w korze kruszyny, liściach i owocach senesu, w korzeniach rzewienia i aloesie.

Gorycze

Gorycze należą do różnych rodzajów związków chemicznych, charakteryzują się gorzkim smakiem, pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, wzmagają łaknienie. Należą do nich niektóre alkaloidy, jak strychnina i chinina, glikozydy jak gencjana i związki z liści bobrka trójlistkowego, związki z ziela krwawnika, dziurawca, mniszka, tysiącznika i piołunu.

Śluzy roślinne

Śluzy roślinne są wielocukrowcami tworzącymi z wodą galaretowate żele i zole, które stanowić mogą dobrą warstwę ochronną dla błon śluzowych przed trawiącym działaniem soków żołądkowych. Śluzy roślinne zmniejszają tarcie w jelitach, ułatwiają przesuwanie się pokarmu w przewodzie pokarmowym, przeciwdziałają zaparciom. Stosowane zewnętrznie mają działanie osłaniające.

Śluzy roślinne występują w liściach babki, w kwiatostanach lipy, nasionach lnu, w korzeniach prawoślazu i żywokostu.


Apteczka Ziołowa, L. M. Krześniak, Wyd. Sport i Turystyka

do góry


« poprzednia | następna »



Nowa strona w
przygotawaniu


Trwają prace nad nową wersją strony. W planie nowy wygląd, układ przyjazny dla urządzeń mobilnych, uzupełnienie treści i nowe artykuły!